Karz (Tüketim Ödüncü) Sözleşmesi: TBK 386 ve Geri Ödeme Kuralları
Türk Borçlar Kanunu m.386 kapsamında karz sözleşmesinin tanımı, tüketim ödüncünün özellikleri, faiz şartı ve geri ödeme yükümlülükleri.
TBK 386 — karzın tanımı
Türk Borçlar Kanunu m.386: "Tüketim ödüncü sözleşmesinde ödünç veren, misli nitelikteki bir şeyi ödünç alana devredip onun aynı cinsten, aynı nitelikte ve aynı miktarda şeyi geri vermesini isteyebileceğini öngörür."
Karz (tüketim ödüncü), günlük dilde borç verme olarak bilinen işlemi hukuki olarak düzenler. Para ödüncü en yaygın biçimidir; tahıl, yakıt veya herhangi bir misli mal da karz konusu olabilir.
Kullanım ödüncünden (ariyet) farkı
| Özellik | Karz (TBK 386) | Ariyet (TBK 379) |
|---|---|---|
| Konu | Misli mal (para, tahıl vb.) | Belirli mal (kitap, araç vb.) |
| Mülkiyet geçişi | Alana geçer | Geçmez; ödüncü verende kalır |
| İade yükümlülüğü | Aynı cins + miktar + nitelikte | Aynı malı iade |
| Kullanım amacı | Tüketim | Kullanım |
Karzda alan, nesneyi tüketebilir; iade olarak aynısını değil, misli bir eşdeğerini geri verir.
Para karzında faiz — TBK 387-388
Faiz şartı
Faiz, ancak sözleşmede kararlaştırılmışsa ödenir. Taraflarca kararlaştırılan faiz oranı, hukuki sınırları aşamaz.
- Ticari olmayan borçlar: Asgari faiz sınırı yok; taraflar serbestçe belirler.
- Ticari işler: Taraflarca belirlenen faiz, aşırı değilse uygulanır.
Belirsizlik durumunda faizin tespitinde Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası avans faiz oranı esas alınabilir.
Bileşik faiz yasağı
TBK 388: Vadesi geçmiş faizin anaparaya eklenip üzerinden tekrar faiz işletilmesi (bileşik faiz / faize faiz) yasaktır. Sözleşmede aksine hüküm olsa bile uygulanmaz.
Fahiş faiz
Belirlenen faiz, TBK 27 (ahlaka aykırılık) veya TBK 28 (gabin) kapsamında sözleşme serbestisini aşarsa geçersiz sayılabilir. Tüketici kredi sözleşmelerinde BDDK düzenlemeleri ek sınır getirir.
Geri ödeme
Geri ödeme zamanı — TBK 390
Geri ödeme tarihi sözleşmede belirlenmişse o tarihe uyulur. Belirlenmemişse:
- Ödünç alan, iadeden önce bir ay öncesinden ihbarda bulunmalıdır,
- Ödünç veren de aynı şekilde ihbar süresine uyarak geri isteyebilir.
Geri ödemenin konusu
Para karzında, sözleşmede kararlaştırılan para miktarı iade edilir; alım gücü değişikliklerinden etkilenmez. Kararlaştırılan döviz cinsinden borç varsa döviz iade edilir ya da Türk lirasına çevrilir (taraflarca belirlenen kur veya ödeme günündeki kur).
Karz ve tüketici kredisi ilişkisi
Tüketici sıfatını taşıyan ödünç alanlar için Tüketicinin Korunması Hakkında Kanun (TKHK) ve Finansal Tüketici Sözleşmeleri Yönetmeliği ek koruma sağlar:
- Zorunlu sözleşme bilgilendirmesi,
- Cayma hakkı (14 gün),
- Erken geri ödeme hakkı,
- Belirli faiz + masraf sınırlamaları.
Banka ve finansal kurumların açtığı tüketici kredileri karz niteliğindedir; TBK yanı sıra TKHK uygulanır.
İspat ve yazılı şekil
Para karzı için TBK belirli bir yazılı şekil öngörmez. Ancak HMK 200 gereğince belli bir tutarın üzerindeki borçlar (2024 yılı için ~5.100 TL) senetle ispatlanabilir; tanıkla ispat mümkün değildir. Bu nedenle özellikle yüksek tutarlı para ödüncünde:
- Senetle borç belgesi düzenlenmesi,
- Banka transferiyle ödeme yapılması (kayıt sağlar),
- Noter tasdikli sözleşme tercih edilmesi önerilir.
Pratik vakalar
Vaka 1: Sözlü borç anlaşmazlığı
A, arkadaşı B'ye 100.000 TL ödünç verdi; sözlü anlaştılar, belge düzenlemediler. B borcu inkâr etti.
- HMK 200 — tanıkla ispat mümkün değil,
- A, banka transferini ispat olarak sundu; mahkeme transferi borç belgesi olarak kabul etti,
- B borcu inkâr edemedi; geri ödemeye mahkûm edildi.
Vaka 2: Faize faiz talebi
C, D'ye borç verirken sözleşmeye "her ay biriken faize faiz işletilecektir" hükmünü ekledi.
- TBK 388 — bileşik faiz yasağı,
- Mahkeme, ana paraya işletilen basit faizi geçerli sayarken faize faiz kısmını geçersiz buldu.
Vaka 3: Döviz karz sözleşmesi
E, F'ye 50.000 USD ödünç verdi. Geri ödeme günü F, sözleşme tarihindeki kur yerine o günkü daha düşük kurdan Türk lirası ödemek istedi.
- TBK 99 — döviz borcunun ödenmesi,
- Sözleşmede kur belirlenmemişse ödeme günü kuru esas alınır,
- F, geri ödeme günündeki USD/TRY kurundan ödeme yapmak zorunda.
Sık yapılan 5 hata
1. Belgesi olmayan para borç vermek — tutarı ne olursa olsun yazılı ya da elektronik kayıt (banka transferi) olmadan ispat imkânsızlaşır.
2. Bileşik faiz kararlaştırmak — sözleşmeye eklenmiş olsa bile faize faiz hükmü geçersizdir; sürpriz anlaşmazlıklarla karşılaşılır.
3. İade süresini belirsiz bırakmak — geri ödeme tarihi olmayan sözleşmede ihbar süresini bilmemek gecikme tazminatına yol açar.
4. Tüketici kreditine TBK karzını karıştırmak — tüketicinin taraf olduğu borç ilişkisinde TKHK ek yükümlülükler getirir; sadece TBK'ya göre davranmak yetersiz kalır.
5. Döviz borçlarında kur riskini sözleşmede belirtmemek — kur belirsiz bırakıldığında anlaşmazlık kaçınılmaz; ödeme günü kuru mu, sözleşme kuru mu netleştirilmeli.
Kapanış
Karz sözleşmesi, görünürdeki sadeliğine karşın faiz, ispat ve iade konularında hukuki tuzaklar barındırır. Yüksek tutarlı ödünç işlemlerinde yazılı sözleşme ve belgelenmiş ödeme zorunludur. Faiz kuralları ve bileşik faiz yasağı, hem ödünç verenin hem alanın gözetmesi gereken temel sınırlardır.
Sözleşme Hukuku alanında dilekçe üretmek veya içtihat aramak ister misiniz?
Hukuk Asistanı'nı Dene →Yasal Uyarı: Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. İçerik Hukuk Asistanı tarafından oluşturulmuştur; aktarılan Yargıtay kararları özet niteliğindedir, resmi karar metinleri için ilgili mahkeme kayıtlarını esas alınız. Spesifik hukuki durumunuz için lütfen bir avukattan görüş alınız.
Bu konuda dilekçe oluşturmak ister misiniz?
Dilekçe üretimi, Yargıtay içtihat araması, sözleşme analizi ve KVKK uyum kontrolleri — Türk avukatlar için tasarlanmış yapay zeka platformu.