Hizmet Sözleşmesi: TBK 393 ve İşçi-İşveren Yükümlülükleri

TBK 393 — hizmet sözleşmesinin tanımı

Türk Borçlar Kanunu m.393: "Hizmet sözleşmesi, işçinin işverene bağımlı olarak belirli veya belirli olmayan süreyle iş görmeyi ve işverenin de ona zamana veya yapılan işe göre ücret ödemeyi üstlendiği sözleşmedir."

Hizmet sözleşmesinin temel özelliği, iş görme ediminin bağımlılık ilişkisi içinde yürütülmesidir. İşçi, işverenin talimat ve denetimine tabidir; bu yönüyle eser sözleşmesindeki bağımsız yükleniciden ve vekâlet sözleşmesindeki vekilden ayrılır.

Eser ve vekâlet sözleşmesinden fark

Bağımlılık unsuru belirleyicidir: sahte serbest meslek ilişkisini gerçek hizmet sözleşmesinden ayırt etmek güçleştiğinde mahkeme ekonomik bağımlılığa ve talimat ilişkisine bakar.

İşçinin temel borçları

1. İş görme borcu

İşçi, sözleşmede kararlaştırılan işi bizzat ifa etmekle yükümlüdür (TBK 394). Başkasına devredemez; kural olarak alt işçi çalıştıramaz.

2. Sadakat borcu — TBK 396

İşçinin en önemli yan borçlarından biri sadakat yükümlülüğüdür:

• İşverenin haklı çıkarlarını gözetmek,
• Ticari sırlara riayet etmek,
• Rakiple rekabete girmekten kaçınmak (sözleşmede düzenlenmese de işyerinde).

Sadakat borcunu ihlal eden işçinin iş sözleşmesi haklı nedenle derhal feshedilebilir.

3. Özen borcu

İşçi, işini basiretli bir çalışanın göstereceği özenle yapmak zorundadır. Kast veya ağır ihmal durumunda tazminat doğar; hafif ihmal ise işçi aleyhine geniş yorumlanmaz.

4. Mesai saatlerine uyma

İşçi belirlenen çalışma saatlerine uymak, izinsiz işyerini terk etmemek zorundadır. Mazeretsiz devamsızlık haklı fesih nedenidir.

İşverenin temel borçları

1. Ücret ödeme borcu

İşveren, kararlaştırılan ücreti zamanında ödemekle yükümlüdür. Ücretin ödenmemesi veya gecikmesi, işçiye haklı fesih hakkı tanır (TBK 435).

2. İşçiyi koruma borcu — TBK 417

İşveren; işçinin kişiliğini, sağlığını ve bedensel bütünlüğünü korumak zorundadır:

• İş sağlığı ve güvenliği tedbirleri (İSGK 6331),
• Psikolojik baskı (mobbing) ve tacizden koruma,
• Özel yaşama saygı gösterme.

Koruma borcunu ihlal eden işveren maddi ve manevi tazminat ödemek zorunda kalır.

3. Araç ve malzeme sağlama

İşveren, işçinin iş görebilmesi için gerekli araç, malzeme ve ortamı sağlar.

4. Tatil ve izin sağlama

Yıllık izin, hafta tatili, ulusal bayram izinleri işverence sağlanmalı; kullandırılmayan izin ücretle karşılanmalıdır.

Rekabet yasağı sözleşmesi — TBK 444

Hizmet sözleşmesine ek olarak kararlaştırılabilir:

• Süre sınırı: En fazla 2 yıl,
• Yer sınırı: İşçinin faaliyetiyle orantılı coğrafi alan,
• Konu sınırı: Yalnızca işverenin iş alanıyla sınırlı.

Sınırlar aşıldığında hâkim rekabet yasağını daraltabilir veya iptal edebilir. İşçinin haklı nedenle fesih yaptığı durumda rekabet yasağı işçiyi bağlamaz.

Fesih hükümleri

Haklı nedenle derhal fesih — TBK 435-436

İşçi haklı nedenle feshedebilir:

• Ücretin ödenmemesi,
• İşçinin sağlığının tehlikeye girmesi,
• Mobbing veya onur kırıcı davranış.

İşveren haklı nedenle feshedebilir:

• Sadakat borcunun ağır ihlali (sır ifşası, rakiple çalışma),
• Hırsızlık, sahtekârlık,
• İzinsiz devamsızlık (arka arkaya 2 gün veya ayda 3 gün).

Bildirimli fesih — TBK 432

Belirli süresiz hizmet sözleşmesinde fesih bildirimi (ihbar süresi):

İhbar süresine uyulmadan yapılan fesihte ihbar tazminatı ödenir.

TBK ve İş Kanunu ilişkisi

TBK hizmet sözleşmesi hükümleri tüm iş görme ilişkilerini kapsar. Ancak İş Kanunu kapsamındaki (en az 30 işçi çalıştıran, 6 ay kıdemli) iş ilişkilerinde İş Kanunu öncelikli uygulanır; TBK tamamlayıcıdır.

İş Kanunu kapsamı dışındaki ilişkiler (ev hizmetleri, küçük işyerleri) için TBK 393 vd. doğrudan uygulanır.

Pratik vakalar

Vaka 1: Ücret ödenmemesi

A şirketinde çalışan B, iki aydır ücret alamadı. İşveren ödeme yapmayı reddetti.

• TBK 435 — işçi haklı nedenle derhal fesih yapabilir,
• B birikmiş ücret + ihbar tazminatı + kıdem tazminatı talep etti,
• A şirketi fazlaya ilişkin faizle birlikte sorumlu tutuldu.

Vaka 2: Sadakat borcunun ihlali

C firmasında satış direktörü D, şirkette çalışırken rakip firmayı kurdu ve müşterileri yönlendirdi.

• TBK 396 — sadakat borcu ihlali,
• C, D'nin iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshetti,
• C ayrıca D'nin rekabet sebebiyle uğrattığı zararı tazminat davası ile talep etti.

Vaka 3: Aşırı rekabet yasağı

E şirketi, yazılım geliştiricisi F'ye sözleşme çıkışında 5 yıl süre ve tüm Türkiye coğrafyası için rekabet yasağı dayattı.

• TBK 444 — 2 yıl sınırını aşan yasak; hâkim indirir,
• Coğrafi sınır geniş; işverenin iş alanıyla orantısız → hâkim daraltabilir,
• F mahkemeden yasağın sınırlandırılmasını talep etti.

Sık yapılan 5 hata

1. Hizmet sözleşmesini eser sözleşmesi gibi kurgulamak — bağımlılık unsuru varsa ilişki hizmet sözleşmesidir; serbest meslek yazılması durumu değiştirmez.

2. Sadakat borcunu küçümsemek — çalışırken rakip kurmak, müşteri listesi çalmak ağır sadakat ihlalidir; hem fesih hem tazminat doğurur.

3. Rekabet yasağını sınırsız yazmak — 2 yıl ve coğrafi/konu sınırı aşılırsa hâkim hükmü daraltır ya da iptal eder.

4. İhbar süresini gözden kaçırmak — haklı neden yoksa ihbar süresi verilmeden yapılan fesih ihbar tazminatı doğurur.

5. Mobbing iddiasına kayıtsız kalmak — TBK 417 koruma borcu kapsamında mobbing maddi ve manevi tazminat yükümlülüğü doğurur; erken önlem almak işvereni korur.

Kapanış

Hizmet sözleşmesi, bağımlı çalışmanın hukuki çerçevesini oluşturur. TBK 393-447 hükümleri; işçinin iş görme, sadakat ve özen borçlarını, işverenin ücret ödeme ve koruma yükümlülüklerini dengeler. İş Kanunu kapsamı dışındaki ilişkilerde TBK doğrudan uygulanır; işin nitelendirilmesi davayı belirleyen ilk adımdır.

Sözleşme Hukuku alanında dilekçe üretmek veya içtihat aramak ister misiniz?

Yasal Uyarı: Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. İçerik Hukuk Asistanı tarafından oluşturulmuştur; aktarılan Yargıtay kararları özet niteliğindedir, resmi karar metinleri için ilgili mahkeme kayıtlarını esas alınız. Spesifik hukuki durumunuz için lütfen bir avukattan görüş alınız.

Bu konuda dilekçe oluşturmak ister misiniz?

Dilekçe üretimi, Yargıtay içtihat araması, sözleşme analizi ve KVKK uyum kontrolleri — Türk avukatlar için tasarlanmış yapay zeka platformu.