Borçlar Hukukunda Zaman Aşımı: TBK 146-161 Çerçevesinde Süreler

Zaman aşımı — alacağın "raf ömrü"

Türk Borçlar Kanunu, alacakların belli bir süre sonra dava ve takip yoluyla zorla tahsil edilemez hale geldiğini düzenler. Bu süreye zaman aşımı denir. Önemli olan: alacağın kendisi düşmez; sadece dava açma hakkı düşer. Borçlu zaman aşımı savunması yapmazsa alacak hâlâ tahsil edilebilir.

Zaman aşımı bir defidir; mahkeme resen dikkate almaz. Borçlunun ileri sürmesi şarttır (TBK 161).

Genel zaman aşımı süresi

TBK 146: "Kanunda aksine bir hüküm bulunmadıkça, her alacak on yıllık zaman aşımına tabidir."

10 yıllık süre uygulanan alacaklar:

• Sözleşmeden doğan alacaklar (özel hüküm yoksa),
• Haksız fiilden doğan alacaklar (TBK 72/3 — mutlak süre),
• Sebepsiz zenginleşme alacakları (TBK 82/2 — mutlak süre).

Özel 5 yıllık süre — TBK 147

5 yıllık zaman aşımına tabi alacaklar:

1. 1Kira alacakları (her aylık kira ayrı ayrı süreye tabidir),
2. 2Anapara faizi ile birlikte ödenmesi gereken alacaklar,
3. 3Hizmet ve eser sözleşmesi ücretleri,
4. 4Üretim, ticaret, sanat işlerinde mesleki alacaklar (fatura alacakları),
5. 5Avukat, doktor, mimar gibi serbest meslek mensuplarının ücretleri,
6. 6İşçi ücretleri (4857 sayılı İş Kanunu da 5 yıl uygular),
7. 7Vekâlet ücretleri.

Özel 2 yıllık süre — haksız fiilde

TBK 72: Haksız fiilden doğan tazminat alacakları:

• 2 yıl: Zarar görenin zararı ve faili öğrendiği tarihten itibaren,
• 10 yıl: Olay tarihinden itibaren mutlak süre.

İki süre paralel işler. Hangisi önce dolarsa zaman aşımı oluşur.

Özel 3 yıllık süre — kambiyo senedi

TTK m.778 ve 814:

• Çek: 3 yıl (vadeden / ibraz süresinin bitiminden itibaren),
• Bono: 3 yıl (vadeden itibaren — keşideciye karşı),
• Poliçe: 3 yıl.

Kambiyo zaman aşımı geçtiğinde senet adi senet niteliğine düşer; genel 10 yıllık süre içinde ilamsız takip ile devam edilebilir.

Özel 1 yıllık süre — bazı haller

• Ortaklık çıkmasıyla doğan alacaklar (TTK 245),
• Şirket yöneticilerinin sorumluluğu (TTK 96 — bilgi öğrenmeden),
• Bazı sigorta poliçesi alacakları.

Sürelerin başlangıcı

Zaman aşımı süresinin başlangıcı:

Zaman aşımının kesintisi — TBK 154

Aşağıdaki olaylar zaman aşımını kesintiye uğratır; süre yeniden işlemeye başlar:

A) İkrar

Borçlu borcu kabul ederse zaman aşımı kesilir. İkrar:

• Yazılı (mesaj, e-posta, mektup),
• Sözlü (tanık beyanıyla ispatlanabilir),
• Eylemli (kısmi ödeme, faiz ödeme).

Kısmi ödeme borçun tamamı için kesinti yaratır.

B) Dava açma

Alacaklı dava açtığında zaman aşımı kesilir. Dava sürerken yeni süre işlemez; karar kesinleştikten sonra yeniden 10 yıl işler.

C) İcra takibi

Takip açıldığı tarihte zaman aşımı kesilir. Dava açma ile aynı sonuç.

D) Hakeme başvuru

Tahkim usulüne uygun olarak hakem heyetine başvuru zaman aşımını keser.

E) Konkordato veya iflas başvurusu

Borçlunun iflası veya konkordatosu sürecinde alacak bildirimi yapılması zaman aşımını keser.

Zaman aşımının durması — TBK 153

Aşağıdaki hallerde zaman aşımı durur (kaldığı yerden devam eder, sıfırlanmaz):

• Velayet altındaki çocuğun anne-babasına alacağı (velayet süresince),
• Eşler arasındaki alacaklar (boşanma kararı kesinleşene kadar),
• Hizmet sözleşmesi süresince işçi-işveren alacakları (TBK 153/1-d ile sınırlı kapsam),
• Mücbir sebep nedeniyle dava açma imkânsızlığı.

Durum kalktığında süre kaldığı yerden işler.

Pratik vakalar

Vaka 1: Fatura alacağı

A şirketi (alacaklı) B şirketine 2020 yılında fatura kesti. Faturada vade 2020 sonu. Şu an 2026 ortası. Zaman aşımı?

Çözüm: Fatura alacağı 5 yıllık süreye tabi (TBK 147). 2020 sonundan + 5 yıl = 2025 sonu. Zaman aşımı geçmiş. Borçlu savunma yaparsa dava reddedilir.

İstisna: Bu süre içinde borçlu kısmi ödeme yapmışsa veya yazılı ikrar varsa kesinti olur, süre yeniden başlar.

Vaka 2: İşçi alacağı

C işçi 2018'de işten çıkarıldı, kıdem tazminatı ödenmedi. Şu an 2026 ortası. Zaman aşımı?

Çözüm: İşçi alacağı 5 yıl. 2018'den + 5 = 2023. Zaman aşımı geçmiş.

İstisna: 2024'te işveren "ödeyeceğim" mesajı atmışsa ikrar var, süre o tarihten yeniden işler.

Vaka 3: Trafik kazası tazminatı

D, 2024 Kasım'da trafik kazası geçirdi. Faili ve zararı 2024 sonunda öğrendi. Şu an 2026 ortası. Zaman aşımı?

Çözüm: Haksız fiil tazminatı 2 yıl. 2024 sonu + 2 = 2026 sonu. Süre devam ediyor, dava açılabilir. Mutlak süre 10 yıl içinde.

Zaman aşımı savunması — pratik dilekçe

Borçlu tarafında savunma dilekçesi:

` Sayın Mahkeme,

Davacının dava konusu alacağı için TBK m.147/3 çerçevesinde 5 yıllık zaman aşımı uygulanır. Alacağın doğum tarihi olan 12.01.2020 ile dava açılış tarihi olan 25.04.2026 arasında 6 yıl 3 ay geçmiş olmakla, 5 yıllık süre dolmuştur.

Davacının dosyaya sunmuş olduğu hiçbir delilden zaman aşımının kesintiye uğradığı sonucu çıkmamaktadır. Bu nedenle TBK m.146 ve 161 çerçevesinde zaman aşımı savunması ileri sürülmekte olup, davanın reddine karar verilmesi talep edilir. `

Sık yapılan 5 hata

1. Mutlak ve nisbi süreyi karıştırmak — haksız fiilde 2 yıl bilgi süresi, 10 yıl olay süresi paralel işler.

2. Kısmi ödemenin kesinti olduğunu atlamak — 5 yılda küçük bir ödeme bile süreyi sıfırlar.

3. Borç ikrarını "borç vardır" beyanı zannedip mesajları okumamak — WhatsApp'ta "ödeyeceğim" demek bile ikrar sayılır.

4. Zaman aşımı savunmasını mahkeme resen dikkate alır zannetmek — savunma yapılmadan reddedilmez.

5. Eşler arası alacak için boşanmaya kadar zaman aşımı işler zannetmek — TBK 153 boşanma kararına kadar süre durur.

Kapanış

Zaman aşımı, alacaklının "izlemesi gereken takvim"dir. Düşük rakamlı alacaklarda fark edilmeden geçiveren süreler, müvekkilin hakkını gömerek yıllar sonra fark edilir. Avukatın işi her dosyaya bir zaman aşımı tarihi notu düşmek; süre dolmadan dava veya takip ile kesinti yaratmaktır. Hukuk Asistanı icra modülü her alacak için zaman aşımı tarihini otomatik hesaplar; süre dolmaya yaklaşan dosyalar için erken uyarı gönderir.

Borçlar Hukuku alanında dilekçe üretmek veya içtihat aramak ister misiniz?

Yasal Uyarı: Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. İçerik Hukuk Asistanı tarafından oluşturulmuştur; aktarılan Yargıtay kararları özet niteliğindedir, resmi karar metinleri için ilgili mahkeme kayıtlarını esas alınız. Spesifik hukuki durumunuz için lütfen bir avukattan görüş alınız.

Bu konuda dilekçe oluşturmak ister misiniz?

Dilekçe üretimi, Yargıtay içtihat araması, sözleşme analizi ve KVKK uyum kontrolleri — Türk avukatlar için tasarlanmış yapay zeka platformu.