Uluslararası Satım Sözleşmesi: CISG Uygulaması
BM Viyana Sözleşmesi (CISG) ile TBK satım hükümleri arasındaki temel farklar, Türkiye'nin katılım koşulları ve uygulamada sık karşılaşılan sorunlar ele alınmaktadır.
Sınır ötesi ticaretin artmasıyla birlikte hangi hukukun uygulanacağı sorusu giderek daha kritik bir hal almaktadır. Uluslararası ticarette tarafların çoğu zaman farkında olmadan tabi olduğu hukuk sistemi, Birleşmiş Milletler Uluslararası Mal Satımına İlişkin Sözleşmeler Antlaşması — kısaca CISG'dir. Türkiye bu anlaşmaya 1988 yılında imzacı olmuş, 2011 itibarıyla iç hukuka entegre etmiştir. CISG'in farkında olmadan devreye girmesi ya da bilinçli şekilde dışlanmaması, sözleşmenin özü itibarıyla farklı bir hukuki rejime tabi kalmasına yol açar.
CISG Nedir ve Ne Zaman Uygulanır?
CISG (Vienna Convention on Contracts for the International Sale of Goods — 1980), ticarî amaçlı taşınır mal satışlarını düzenler. Uygulama koşulları:
- Taraf devlet kuralı: Her iki tarafın işyeri, CISG'e taraf farklı ülkelerde bulunmalıdır.
- Kapsamı dışında kalanlar: Tüketici satışları, hizmet sözleşmeleri, elektrik enerjisi, gemi ve uçak satışı CISG'in dışındadır.
- Örtülü uygulama: Taraflar uygulanacak hukuku seçmemişse, Roma I Tüzüğü veya milletlerarası özel hukuk, CISG'i otomatik devreye sokabilir.
Türkiye CISG'i iç hukuka aktarırken herhangi bir çekince beyanı yapmamıştır; bu nedenle Türk tacirleri, şartlar oluştuğunda tam kapsamlı CISG uygulamasına tabidir.
CISG ile TBK Satım Hükümleri: Temel Farklar
| Konu | CISG | TBK (m.207-281) |
|---|---|---|
| Sözleşme kurulumu | Teklife uygun kabul yeterli; icaba uygun olmayan kabul "karşı teklif" sayılır | Benzer; ancak sözlü sözleşmede ispat güçtür |
| Teslim yükümlülüğü | Satıcı malı taşıyıcıya teslim eder; risk bu anda geçer (Art. 67) | Borçlu temerrüdü ile alacaklı temerrüdü ayrı düzenlenir |
| Ayıp ihbar süresi | Makul süre içinde bildirim; en geç 2 yıl (Art. 39) | Açık ayıp 2 yıl, gizli ayıp 5 yıl (m.231) |
| Sözleşmeden dönme | "Esaslı ihlal" şartı aranır (Art. 25); satıcıya ek süre tanınabilir (Art. 48) | Temerrüt + ihtarname + ek süre usulü |
| Faiz | Ticari teamüle göre belirlenir; oran açık değil | Yasal faiz oranı veya sözleşme faizi açıkça uygulanır |
| Hasarın geçişi | Teslim anı temel kural; Incoterms önce gelir | Teslimle birlikte alıcıya geçer |
CISG'i Devre Dışı Bırakma
CISG'in en önemli özelliklerinden biri, tarafların anlaşmayla uygulamasını dışlayabilmesidir (Art. 6). Uygulamada iki yöntem kullanılır:
- 1Açık dışlama: Sözleşmeye "Bu sözleşme CISG'e tabi değildir" hükmü eklenir.
- 2Örtülü dışlama: Sözleşmeye "Türk hukuku uygulanır" yazılması, mahkemelerce her zaman CISG'in dışlandığı anlamına gelmez; zira CISG Türk hukukunun bir parçasıdır.
Bu nedenle Türk hukuku seçilmek istendiğinde ve CISG'in dışlanması hedeflendiğinde, hem "Türk hukuku" hem de "CISG hariç" ifadelerinin ayrıca eklenmesi gerekir.
Incoterms 2020 ile İlişki
Incoterms 2020, tarafların teslim, risk ve masraf paylaşımını düzenleyen ticari terimler bütünüdür. CISG ile doğrudan çelişmez; ancak öncelik sırasını bilmek önemlidir:
| Incoterms terimi | Risk geçiş noktası | CISG Art. 67 ilişkisi |
|---|---|---|
| EXW | Satıcının deposunda teslimde | CISG'i tamamlar |
| CIF / CFR | Gemi bordasında yüklemede | CISG Art. 67/2 ile örtüşür |
| DDP | Alıcı ülkesinde teslimde | Satıcı riski en geç taşır |
| DAP | Varış yerinde boşaltma hariç | CISG'deki "varış" kavramına yakın |
Tarafların Incoterms terimini seçmesi CISG'i dışlamaz; yalnızca belirli maddeleri tamamlar veya değiştirir.
Pratik Vakalar
Vaka 1 — Ayıp ihbar süresini kaçırmak: İzmir'de yerleşik bir makine ihracatçısı, Alman alıcısına CIF şartıyla baskı makinesi teslim etmiştir. Alıcı, makinenin devreye alınmasından 9 ay sonra iç bileşenlerinde tasarım hatası tespit ederek iade talep etmiştir. Satıcı, CISG Art. 39 uyarınca "makul süre" geçtiğini savunmuş; tahkim mahkemesi alıcının ayıp ihbarını geç yaptığını kabul ederek talebi reddetmiştir. Kilit çıkarım: Teknik malda uzman muayenesi mümkün olan ilk tarih esas alınmalıdır.
Vaka 2 — Sözleşmeden dönme eşiği: İstanbul'lu bir tekstil şirketi, Brezilya'daki alıcıya 3 parti halinde teslim etmeyi planladığı kumaş siparişinin ikinci partisini geç teslim etmiştir. Alıcı, gecikmesi nedeniyle tüm sözleşmeden döndüğünü bildirmiştir. Satıcı, gecikmenin "esaslı ihlal" (fundamental breach) teşkil etmediğini savunmuş; mahkeme yalnızca gecikmeli partinin iadesine hükmetmiştir. CISG'de fesih için yüksek bir eşik aranmaktadır.
Sık Yapılan 5 Hata
- 1"Türk hukuku uygulanır" yazıp CISG'i dışladığını zannetmek: CISG, Türk hukukunun bir parçasıdır; açıkça hariç tutulmazsa uygulanır.
- 2Ayıp bildirimini yazılı yapmamak: CISG bildirimin içeriğini değil zamanını öne çıkarır; ancak ispat açısından yazılı bildirim şarttır.
- 3Incoterms terimini sözleşmeye yazmadan kullanmak: Faturada "CIF Hamburg" yazmak yetmez; sözleşmede açık atıf gerekir.
- 4Esaslı ihlal kavramını TBK temerrüdüyle karıştırmak: CISG'de sözleşmeden dönebilmek için ihlalin alıcının beklentilerini kökten boşa çıkarması gerekir.
- 5Faiz oranını önceden kararlaştırmamak: CISG faiz oranını belirlemediğinden anlaşmazlıklarda hangi ülkenin yasal faizinin uygulanacağı tartışmalı hale gelir.
Kapanış
CISG, uluslararası ticarette öngörülebilirlik sağlamak amacıyla tasarlanmıştır; ancak TBK alışkanlığıyla çalışan Türk hukukçu ve tacirler için beklenmedik sonuçlar doğurabilmektedir. Özellikle ayıp ihbar süreleri, sözleşmeden dönme eşiği ve risk geçişi konularında CISG ile TBK arasındaki farkları kavramak kritik önem taşır. Sınır ötesi satış sözleşmelerinde hukuk seçimi maddesinin bilinçli kurgulanması, ileride doğabilecek yetki ve esas hukuk anlaşmazlıklarını büyük ölçüde önler.
Uluslararası Hukuk alanında dilekçe üretmek veya içtihat aramak ister misiniz?
Hukuk Asistanı'nı Dene →Yasal Uyarı: Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. İçerik Hukuk Asistanı tarafından oluşturulmuştur; aktarılan Yargıtay kararları özet niteliğindedir, resmi karar metinleri için ilgili mahkeme kayıtlarını esas alınız. Spesifik hukuki durumunuz için lütfen bir avukattan görüş alınız.
Bu konuda dilekçe oluşturmak ister misiniz?
Dilekçe üretimi, Yargıtay içtihat araması, sözleşme analizi ve KVKK uyum kontrolleri — Türk avukatlar için tasarlanmış yapay zeka platformu.