Borçlunun ve Alacaklının Temerrüdü: TBK 117–122 Çerçevesinde Sorumluluk

Temerrüt — borç dünyasının kavşağı

Temerrüt, borç ilişkisinin "tıkandığı" andır: borçlu ödemiyor veya alacaklı ödemeyi kabul etmiyor. TBK 117 ve devamı bu durumun hukuki sonuçlarını düzenler. Avukat için temerrüt:

• Faiz başlangıcının belirlendiği,
• Sözleşme feshi hakkının doğduğu,
• Tazminat talebine kapı açan

bir hukuki kavramdır.

Borçlu temerrüdü — TBK 117

Temerrüde düşmenin koşulları

Borçlu temerrüdü için (TBK 117/1):

1. 1Borç muaccel olmalı (vadesi gelmiş),
2. 2Borç ifaya elverişli olmalı (mümkün),
3. 3Alacaklı ihtarda bulunmuş olmalı.

İhtar, borçluya "borç vadesi geldi, öde" şeklinde yapılan bildirimdir.

İhtarın gerekmediği haller (TBK 117/2)

İhtar her zaman gerekli değildir. İstisnalar:

• Vade ile birlikte ifa zamanı belirlenmişse ("31 Aralık 2026'da ödenecek"),
• Borç haksız fiilden doğmuşsa,
• Borçlu ifaya yanaşmayacağını beyan etmişse,
• Borçlu alacaklıyı oyalıyorsa.

Temerrüdün sonuçları

Borçlu temerrüde düştüğünde:

1. Gecikme faizi (TBK 120)

Para borçları için temerrüt tarihinden itibaren faiz işler:

• Sözleşmede özel oran kararlaştırılmamışsa yasal faiz uygulanır,
• Ticari işlerde avans faizi (TTK 1530),
• Sözleşmede daha yüksek faiz kararlaştırılmışsa o oran (sınırları aşmamak şartıyla).

2. Aşan zarar (TBK 122)

Faiz dışında alacaklının uğradığı diğer zararlar (örneğin başka kaynaktan kredi alarak yüksek faiz ödemesi) borçludan istenebilir; ancak bu zararlar ispat edilmelidir.

3. Sorumluluk artışı (TBK 119)

Temerrüt sonrası borç konusunun zarar görmesi halinde, borçlu kazara da olsa sorumlu olur. Temerrüde düşmemiş olsaydı borç imkânsızlaşmayacaktı argümanı.

4. Sözleşmenin feshi (TBK 125)

İki taraf sözleşmesinde alacaklı borçluya makul süre verir; süre içinde ifa edilmezse:

• İfa yerine tazminat talep edebilir,
• Sözleşmeden cayabilir.

Süre verme — m.123

Sözleşmenin feshi için alacaklının uygulayacağı yol:

1. 1Borçluya uygun süre verilir (genel uygulamada 7–30 gün),
2. 2Süre içinde ifa edilmezse fesih veya ifa yerine tazminat seçimi,
3. 3Süresel ek zarar talep edilebilir.

İhtar yazılı yapılmalı; "uygun süre verilerek ifa edilmemesi halinde sözleşmenin feshedileceği" açıkça yazılmalı.

Alacaklı temerrüdü — TBK 106

Alacaklı temerrüdü daha az bilinen ama önemli bir kavram: alacaklı, kendisine sunulan ifayı haksız yere reddederse temerrüde düşer.

Koşullar

• Borçlu ifayı gereği gibi sunmalı,
• Alacaklı ifayı kabul etmemeli,
• Reddin haklı sebebi olmamalı.

Sonuçları

1. Risk geçer: İfa konusunun zarar görme riski artık alacaklıdadır.

2. Borçlunun sorumluluğu azalır: Sadece kasıt veya ağır ihmal ile sorumluluğu sürer.

3. Ek masraflar alacaklıya yükler: Borçlunun depolama, taşıma, koruma masrafları alacaklıdan istenebilir (TBK 110).

4. Borçlu kurtulma yollarına gider: Tevdi (TBK 107) veya satım (TBK 108) yoluyla borçtan kurtulabilir.

Tevdi — borçlunun kurtuluş yolu

TBK 107: Borçlu, alacaklı haksız yere kabul etmiyorsa borç konusunu mahkeme tarafından gösterilen yere tevdi eder. Tevdi sonrası:

• Borç sona erer,
• Alacaklı tevdi yerinden almakla yükümlü olur,
• Borçlunun riski kalkar.

Para borcunda banka teminat hesabı, mal borcunda yetkili saklama yeri tevdi yeri olarak gösterilebilir.

Faiz türleri

Not: Faiz oranları periyodik olarak güncellenmektedir; resmi rakam için BDDK/TCMB yayınlarına başvurulmalıdır.

Cezai şart ile faiz ilişkisi

Sözleşmede temerrüt için cezai şart kararlaştırılmışsa:

• Cezai şart alt sınır sayılır,
• Aşan zarar (örneğin gerçek faiz daha yüksek) ek olarak istenebilir,
• Sözleşmede "cezai şart kapsamında tazminat istenmeyecektir" maddesi varsa cezai şart azami sınır olur.

Mahkeme aşırı yüksek cezai şartı TBK 182/3 çerçevesinde indirebilir.

Pratik temerrüt yönetim akışı

Avukat olarak alacaklı tarafında çalışırken temerrüt yönetimi:

1. Vade kontrolü

• Sözleşmede vade var mı?
• Vade geçmiş mi?

2. İhtar gönderme

İhtar metni:

• Borç miktarı,
• Vade tarihi,
• Ödeme süresi (genel uygulamada 7 gün),
• Ödenmemesi halinde takip ve tazminat talebi.

İhtarda "uygun süre verilerek temerrüde düşürülür" gibi muğlak ifade kullanma; net süre ver.

3. Süre dolduğunda

• İcra takibi,
• Tazminat davası,
• Sözleşme feshi (gerekirse).

Borçlu tarafında savunma

Borçlu temerrüt iddiasıyla karşılaştığında:

• "Vade gelmedi" iddiası,
• "İhtar yapılmadı" iddiası,
• "Ödeme yapıldı" iddiası,
• "Mücbir sebep var" iddiası,
• "Alacaklı haksız yere reddetti — alacaklı temerrüdü" karşı iddiası.

Sık yapılan 5 hata

1. İhtar yapmadan temerrüt iddia etmek — m.117/2 istisnalarına girmiyorsa ihtar şart; aksi halde temerrüt doğmaz.

2. Faiz başlangıç tarihini yanlış belirlemek — temerrüt tarihi, ihtarın tebliğ edildiği tarih; sözleşme tarihi değil.

3. Aşan zararı ispatlamamak — gecikme faizi otomatik; ek zarar için somut belge gerekir.

4. Cezai şart ile faizi birlikte istemekten çekinmek — sözleşme aksi yazmıyorsa her ikisi de istenebilir.

5. Alacaklı temerrüdü argümanını atlamak — borçlu ifa sundu, alacaklı reddettiyse, bu argüman dosyayı tersine çevirebilir.

Kapanış

Temerrüt, borç ilişkisinin "satranç tahtası"dır: doğru hamle ile alacaklı dosyayı kazanır, yanlış hamle ile faiz başlangıcı yıllar geriden hesaplanır. Avukatın görevi vade-ihtar-süre üçgenini saat dakikası ile yönetmektir.

Borçlar Hukuku alanında dilekçe üretmek veya içtihat aramak ister misiniz?

Yasal Uyarı: Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. İçerik Hukuk Asistanı tarafından oluşturulmuştur; aktarılan Yargıtay kararları özet niteliğindedir, resmi karar metinleri için ilgili mahkeme kayıtlarını esas alınız. Spesifik hukuki durumunuz için lütfen bir avukattan görüş alınız.

Bu konuda dilekçe oluşturmak ister misiniz?

Dilekçe üretimi, Yargıtay içtihat araması, sözleşme analizi ve KVKK uyum kontrolleri — Türk avukatlar için tasarlanmış yapay zeka platformu.