Seçimlik Borç: TBK 87 ve Edim Seçim Yetkisi

TBK 87 — seçimlik borç tanımı

Türk Borçlar Kanunu m.87: "Birden çok edim arasında seçim yapılması gereken borçlarda, sözleşmede aksi öngörülmedikçe seçim hakkı borçluya aittir."

Seçimlik borç, bir borç ilişkisinde birden fazla edim alternatifi bulunması ve bunlardan birinin ifasıyla borcun yerine getirildiği özel bir tip:

• "100.000 TL veya araç teslim et",
• "Hizmet ya da karşılığı parayı öde",
• "Şu üç daireden birini ver".

Tek edimli borçtan farkı: edim belirsizdir, seçim aşaması var.

Seçim hakkının sahibi

Kural — borçlu

TBK 87 varsayılan kuralı: seçim hakkı borçlunundur. Borçlu, kendi mali durumu ve menfaatine uygun edimi seçer.

İstisna — alacaklı

Sözleşmede aksi belirtilmişse seçim hakkı alacaklıya geçebilir:

• "Alacaklı tercih hakkı sahibidir",
• "Alacaklı X veya Y'yi belirler",
• Veya işin niteliğinden anlaşılan durumlarda.

İstisna — üçüncü kişi

Bazı sözleşmelerde seçim hakkı bağımsız üçüncü kişiye verilebilir (hakem). Bu pratiği nadirdir.

Seçimin yapılması — TBK 88

Seçim, irade beyanı ile gerçekleşir:

• Yazılı veya sözlü olabilir,
• Karşı tarafa ulaşmalı,
• Ulaştıktan sonra bağlayıcıdır (geri alınamaz).

Pratik olarak seçim:

• Edimin başlama eylemi (örn. parayı havale yapma),
• Açık beyan ("X edimini seçiyorum"),
• Yazılı bildirim (en güvenli).

Seçim hakkı kullanılmazsa

TBK 88/2: Seçim hakkı sahibi makul süre içinde seçim yapmazsa, karşı tarafın seçim yapma hakkı doğar.

Pratik olarak:

• Borçlu seçim hakkına sahip ama yapmıyor,
• Alacaklı uygun süre vererek ihtarda bulunur,
• Süre dolduğunda alacaklı seçer.

Bu mekanizma seçim aşamasının uzun süre belirsiz kalmasını önler.

Bir edimin imkânsızlaşması — TBK 89

Seçimlik borçta edimlerden biri imkânsızlaşırsa:

Borçlu kusurlu ise

Borçlu kusur sonucu bir edimi imkânsızlaştırmışsa:

• Diğer edim ifa edilir,
• Ek tazminat alacaklının zararını karşılar.

Alacaklı kusurlu ise

Alacaklı kusur sonucu bir edimi imkânsızlaştırmışsa:

• Borçlu kalan edimle yetinmek zorunda değil,
• Tüm borçtan kurtulabilir veya tazminat istenebilir.

İkisi de kusursuz ise

İmkânsızlaşan edim dökülür; borç kalan edime indirgenir.

Seçimlik borç vs alternatif yetki

İki kavram benzer görünür:

Seçimlik borç eşit ağırlıklı edimler arasından seçim; alternatif yetkide asıl edim öncelikli.

Pratik vakalar

Vaka 1: Tedarik sözleşmesi

A, B'ye "5 ton X malı veya 3 ton Y malı" teslim etme borcu altındadır. Sözleşme borçluya seçim hakkı veriyor.

• A piyasada hangi mal daha ucuz veya kolay temin edilebiliyorsa onu seçer,
• Seçim yaptıktan sonra geri alamaz,
• Eğer X malı tedarik edilemiyorsa Y'yi vermek zorunda; aksi halde temerrüt.

Vaka 2: Daire seçimi

C, D'ye "site içindeki üç daireden birini" satacağına dair sözleşme imzaladı. Alacaklının seçim hakkı.

• D üç daireyi inceler,
• Tercihini açıklar,
• C bu daireyi devretmek zorunda,
• Eğer seçilen daire sonra ortadan kalkarsa C kusurluysa tazminat ödemeli.

Vaka 3: Hizmet veya tazminat

E, F'ye "hizmet sun ya da 50.000 TL tazminat öde" borcu altında. Borçlu E'nin seçim hakkı.

• E mali durumuna göre tercih yapar,
• Hizmet pahalıya gelirse parayı öder,
• Para vermek istemezse hizmet sunar.

Seçim hakkının devri

Seçim hakkı kişiye sıkı bağlı değilse devredilebilir:

• Sözleşmede engel yok,
• Devir yazılı yapılmalı,
• Karşı tarafa bildirilmeli.

Pratik nadir durum.

Seçimden sonra ne olur?

Seçim yapıldıktan sonra borç belirli edime indirgenir; tek edimli borç hükümleri uygulanır:

• İfa zamanı,
• İfa yeri (TBK 89),
• Temerrüt (TBK 117),
• Zaman aşımı.

Seçim öncesi belirsizlik dönemi kapanmıştır.

Sık yapılan 4 hata

1. Seçim yapılmadan ifa için talep — seçim yapılmamışsa borçtan tahsil mümkün değil; önce seçim mekanizması işletilmeli.

2. Seçim hakkı sahibi geç davranıyor diye unutmak — TBK 88/2 — uygun süre verilerek seçim hakkı karşı tarafa geçer.

3. Bir edim imkânsızlaşıyor diye borçun tamamen düştüğünü zannetmek — kalan edim genelde geçerli; sadece özel hallerde borç düşer.

4. Seçimden sonra geri alma denemesi — seçim bağlayıcıdır; karşı tarafın kabulü ile değiştirilebilir.

Sözleşmede seçimlik borç düzenlemesi

İyi yazılmış sözleşmelerde seçimlik borç maddesi:

` Madde X — Edim Seçimi: Borçlu, bu sözleşmedeki (a) X edimini veya (b) Y edimini ifa etmekle yükümlüdür. Seçim hakkı borçluya aittir; borçlu vade tarihinden 30 gün önce yazılı olarak seçimini yapacak ve karşı tarafa bildirecektir. Seçim yapılmazsa alacaklı, kendi tercihini yazılı olarak bildirebilir.

Edimlerden biri ifa imkânsızlaşırsa, kusursuz tarafın seçim hakkı kalan edimle sınırlanır. `

Kapanış

Seçimlik borç, ticari ve hukuki esnekliğin sözleşmesel yansımasıdır; tarafların değişen koşullarda en uygun edimle borçtan kurtulmasını sağlar. Doğru sözleşmesel düzenleme ile seçim hakkı çift tarafa avantaj verir; yanlış düzenleme ise belirsizlik yaratır. Avukatın görevi seçim hakkının sahibini, süresini ve ifa imkânsızlığı sonuçlarını sözleşmede netleştirmektir. Hukuk Asistanı sözleşme modülü TBK 87-89 seçimlik borç şablonu ve seçim bildirimi formu sunar.

Borçlar Hukuku alanında dilekçe üretmek veya içtihat aramak ister misiniz?

Yasal Uyarı: Bu yazı yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. İçerik Hukuk Asistanı tarafından oluşturulmuştur; aktarılan Yargıtay kararları özet niteliğindedir, resmi karar metinleri için ilgili mahkeme kayıtlarını esas alınız. Spesifik hukuki durumunuz için lütfen bir avukattan görüş alınız.

Bu konuda dilekçe oluşturmak ister misiniz?

Dilekçe üretimi, Yargıtay içtihat araması, sözleşme analizi ve KVKK uyum kontrolleri — Türk avukatlar için tasarlanmış yapay zeka platformu.